Vì sao bạn trì hoãn, và vì sao nó không phải do lười: trì hoãn là cách né một cảm xúc, và cách gỡ theo từng loại cảm xúc

Mùa thu năm 1830, Victor Hugo đã nhận tiền ứng trước cho một cuốn tiểu thuyết về nhà thờ Đức Bà Paris, và đã trễ hạn. Nhà xuất bản dọa phạt. Theo lời kể của vợ ông, Hugo mua một lọ mực, một chiếc áo len dày đan tay phủ tới chân, rồi cất hết quần áo ra ngoài đi, để không có cách nào ra khỏi nhà. Ông ngồi viết suốt mùa đông, và cuốn Nhà thờ Đức Bà Paris xong vào tháng Một năm sau.

Câu chuyện hay được kể như một mẹo kỷ luật. Nhưng nó cũng cho thấy một điều khác: người viết nổi tiếng nhất nước Pháp thời ấy, người rất muốn cuốn sách này thành công, vẫn trì hoãn tới mức phải tự nhốt mình. Nếu trì hoãn là do lười, thì Hugo là một người rất lạ để lười.

Trì hoãn là một cách xử lý cảm xúc

Cách hiểu thông thường là trì hoãn đến từ lười hoặc kém kỷ luật. Nhưng nếu vậy thì người trì hoãn sẽ thấy nhẹ nhõm khi né được việc. Thực tế ngược lại: họ thấy tệ hơn, day dứt hơn.

Nhà tâm lý học Tim Pychyl ở Đại học Carleton, Canada, đã nghiên cứu trì hoãn hơn hai mươi năm, và ông tóm lại rằng đây là vấn đề điều tiết cảm xúc chứ không phải quản lý thời gian. Người ta né việc không vì việc khó, mà vì việc gợi lên một cảm giác khó chịu: sợ làm không tốt, chán, mơ hồ không biết bắt đầu từ đâu, hoặc sợ bị đánh giá. Né việc làm cảm giác ấy dịu đi ngay lập tức. Đó là phần thưởng, và nó củng cố thói quen né.

Vì thế mọi lời khuyên kiểu “cố lên” đều trượt. Bạn không thiếu ý chí. Bạn đang tránh một cảm giác, và khá giỏi trong việc đó.

Bạn của tương lai là một người lạ

Năm 2009, nhà tâm lý học Hal Hershfield chụp não người tham gia khi họ nghĩ về bản thân hiện tại, về một người lạ, và về chính mình mười năm sau. Hoạt động não khi nghĩ về “mình mười năm sau” giống với khi nghĩ về người lạ hơn là về chính mình bây giờ.

Điều đó giải thích một câu rất quen: “để mai tính”. Người ngày mai trong đầu ta là một người khác, có nhiều thời gian hơn, nhiều năng lượng hơn, ít ngại hơn. Và ta rất sẵn lòng đẩy việc cho người đó.

Hỏi xem cảm giác nào đang bị né

Trước một việc bạn cứ đẩy lùi, thử hỏi cụ thể: việc này khiến tôi thấy gì? Câu trả lời thường rơi vào vài nhóm quen thuộc, và mỗi nhóm có cách gỡ khác nhau.

• Mơ hồ, không rõ bước đầu là gì. Cách gỡ: viết ra bước nhỏ nhất có thể làm trong hai phút.
• Sợ làm dở, vì bản trong đầu quá hoàn hảo. Cách gỡ: cho phép mình làm một bản nháp tệ, và nói rõ với bản thân rằng đây là bản tệ.
• Chán, vì việc không có gì thú vị. Cách gỡ: ghép nó với thứ dễ chịu, hoặc hẹn giờ 25 phút và dừng đúng lúc.
• Bực, vì bạn thấy việc này vô lý. Cách gỡ: chuyện này cần một cuộc nói chuyện với người giao việc, không cần thêm kỷ luật.

Cái hẹn giờ 25 phút có một lịch sử dễ thương. Cuối thập niên 1980, sinh viên người Ý Francesco Cirillo, chán vì không học nổi, lấy chiếc đồng hồ bếp hình quả cà chua của gia đình ra và thách mình học tập trung trong mười phút. Ông gọi phương pháp ấy là Pomodoro, tiếng Ý nghĩa là cà chua. Mười phút về sau thành hai mươi lăm.

Trì hoãn là vay của tương lai để trả cho sự dễ chịu hiện tại. Lãi suất rất cao, và nó thu bằng sự tự tin.

Hai việc hiệu quả nhất

Thứ nhất, rút ngắn bước đầu. Não tính chi phí của việc bắt đầu, không phải của cả việc. Nếu bước đầu chỉ tốn hai phút, phép tính đổi. Mở tài liệu và gõ một câu. Không hứa gì thêm. Phần lớn trường hợp bạn sẽ làm tiếp, nhưng kể cả không, bạn đã phá được thế bế tắc.

Thứ hai, tha cho mình lần trước. Năm 2010, nhóm của Pychyl theo dõi sinh viên qua hai kỳ thi. Những sinh viên tự tha thứ cho việc đã trì hoãn ôn bài trước kỳ thi đầu thì trì hoãn ít hơn trước kỳ thi thứ hai. Tự trách không làm bạn chăm hơn. Nó chỉ bồi thêm đúng cảm giác khó chịu mà bạn đang né, và làm lần sau khó bắt đầu hơn.