Hiệu ứng Zeigarnik: vì sao việc làm dở cứ bám theo bạn tới tận lúc đi ngủ

Chuyện kể rằng vào giữa thập niên 1920, nhà tâm lý học Kurt Lewin hay ngồi cùng các học trò ở một quán cà phê gần Đại học Berlin. Một hôm họ để ý tới người bồi bàn. Anh ta không ghi gì vào sổ, vậy mà nhớ chính xác từng món của từng bàn, kể cả những bàn gọi rất nhiều.

Sau khi cả nhóm đã trả tiền, một người thử hỏi lại anh bồi bàn xem lúc nãy bàn mình đã gọi những gì. Anh ta không nhớ nổi. Không phải nhớ lờ mờ, mà gần như quên hết. Đơn hàng còn mở thì nằm trong đầu anh ta rất rõ, đơn hàng đã đóng thì biến mất.

Trong nhóm học trò hôm đó có một phụ nữ trẻ người Litva tên Bluma Zeigarnik. Cô quyết định biến quan sát ấy thành một thí nghiệm.

Thí nghiệm năm 1927

Zeigarnik đưa cho người tham gia khoảng hai chục việc nhỏ: xâu chuỗi hạt, giải câu đố, nặn tượng bằng đất sét, đếm ngược. Với một nửa số việc, cô để họ làm cho tới xong. Với nửa còn lại, cô ngắt giữa chừng, bảo họ chuyển sang việc khác.

Sau đó cô hỏi họ nhớ được những việc nào. Người tham gia nhớ các việc bị ngắt giữa chừng nhiều hơn hẳn, gần gấp đôi các việc đã làm xong. Kết quả được công bố năm 1927, và hiện tượng này mang tên cô từ đó.

Lewin giải thích bằng một hình ảnh dễ hiểu: mỗi khi bắt đầu một việc, trong đầu ta hình thành một thứ giống như sức căng, và sức căng ấy chỉ nhả ra khi việc xong. Việc dở dang thì sức căng vẫn còn đó, và chính nó giữ việc ấy nằm sẵn trong trí nhớ.

Phần khoa học còn tranh cãi

Như nhiều thí nghiệm tâm lý nổi tiếng thời đó, kết quả của Zeigarnik không phải lúc nào cũng lặp lại được. Có nghiên cứu về sau thấy hiệu ứng, có nghiên cứu không thấy, và có nghiên cứu thấy điều ngược lại: người ta đôi khi nhớ việc đã xong rõ hơn, nhất là khi việc ấy làm họ tự hào.

Một phát hiện khác từ cùng nhóm của Lewin lại vững hơn. Maria Ovsiankina, một học trò khác, cho thấy khi bị ngắt giữa chừng, người ta có xu hướng quay lại làm nốt việc dở dù không ai yêu cầu, kể cả khi việc đó chẳng có ý nghĩa gì. Hiệu ứng Ovsiankina này được lặp lại ổn định hơn nhiều.

Gộp hai điều lại thì bức tranh là thế này: việc dở dang có thể không phải lúc nào cũng được nhớ rõ hơn, nhưng nó gần như luôn kéo sự chú ý của ta quay về. Nó không nằm yên.

Ba giờ sáng, và danh sách việc chưa làm

Ai cũng từng trải qua cảnh này. Đang sắp ngủ thì đầu tự nhiên nhắc: chưa trả lời email của chị trưởng phòng, chưa đóng tiền điện, cái báo cáo thứ Hai mới làm được một nửa. Không có gì gấp tới mức phải dậy làm ngay, nhưng cứ nghĩ tới là tỉnh.

Đây chính là sức căng mà Lewin mô tả, chỉ khác là ta không có mười việc nhỏ như trong phòng thí nghiệm, mà có vài chục việc dở cùng lúc, và mỗi việc đều đòi được chú ý một chút.

Ngành giải trí hiểu điều này rất rõ. Mỗi tập phim bộ kết thúc ở đúng khoảnh khắc căng thẳng nhất, và nút tự chuyển sang tập tiếp chỉ đếm ngược vài giây. Câu chuyện dở dang là thứ khó bỏ xuống nhất.

Cách tắt tiếng ồn mà không cần làm xong

Năm 2011, hai nhà tâm lý học người Mỹ E. J. Masicampo và Roy Baumeister công bố một loạt thí nghiệm với câu hỏi rất thực tế: nếu việc dở dang cứ chiếm chỗ trong đầu, có cách nào giải phóng chỗ ấy mà không cần làm xong việc không?

Họ cho người tham gia nghĩ về một mục tiêu quan trọng còn dang dở. Một nhóm được yêu cầu viết ra kế hoạch cụ thể: sẽ làm gì, khi nào, ở đâu. Nhóm kia thì không. Sau đó cả hai nhóm làm một bài đọc cần tập trung.

Nhóm không lập kế hoạch bị ý nghĩ về mục tiêu dở dang chen vào nhiều hơn và đọc kém hơn. Nhóm đã viết kế hoạch thì gần như không bị ảnh hưởng, dù mục tiêu vẫn chưa xong chút nào. Tên bài báo của họ gói gọn phát hiện ấy: cứ coi như xong rồi.

Nói cách khác, đầu óc không đòi ta làm xong mọi việc ngay. Nó chỉ cần biết rằng việc đó đã có chỗ để đi. Một dòng ghi chú kiểu “Thứ Ba, 9 giờ sáng, gọi cho anh Hùng về hợp đồng” đủ để sức căng dịu xuống.

Dùng hiệu ứng này cho mình

• Trước khi đi ngủ, viết ra ba việc đang dở trong đầu, mỗi việc kèm bước tiếp theo và thời điểm làm. Không cần làm, chỉ cần viết. Đây là cách áp dụng thẳng thí nghiệm năm 2011.
• Khi phải dừng một việc lớn, dừng ở giữa chứ đừng dừng ở chỗ vừa xong một đoạn. Nhà văn Ernest Hemingway có thói quen ngừng viết khi vẫn biết câu tiếp theo sẽ là gì, để hôm sau ngồi vào là viết được ngay. Sức kéo của việc dở giúp bạn quay lại.
• Nếu ngại bắt đầu một việc, hãy bắt đầu nó chỉ trong hai phút. Mở tài liệu, viết tiêu đề, đặt ba gạch đầu dòng. Khi nó đã dở dang, hiệu ứng Ovsiankina sẽ làm phần còn lại: bạn sẽ muốn quay lại.
• Để ý những việc dở mà bạn không định làm nữa. Chúng vẫn chiếm chỗ. Chủ động gạch hẳn một việc ra khỏi danh sách cũng là một cách đóng nó lại, và đôi khi là cách nhẹ nhõm nhất.

Bluma Zeigarnik về sau trở về Liên Xô, làm việc nhiều thập niên trong ngành tâm lý học lâm sàng ở Moskva, và được nhớ tới như một trong những người đặt nền móng cho ngành ở đó. Nhưng cái tên của bà thì đi vòng quanh thế giới nhờ một người bồi bàn ở Berlin, một người không bao giờ biết mình đã đi vào sách giáo khoa chỉ vì quên mất một bàn khách đã gọi gì.