Đọc chậm lại: vì sao đọc nhiều mà nhớ ít, điều khoa học nói về đọc nhanh, và bốn cách để một ý thật sự ở lại

Thử một phép tính: tuần vừa rồi bạn đọc bao nhiêu bài? Tính cả bài báo, bài đăng dài, bản tin, chương sách. Giờ kể ra ba ý bạn còn nhớ đủ rõ để giải thích cho người khác. Với hầu hết mọi người, con số thứ nhất là vài chục, con số thứ hai là một hoặc không.

Năm 2008, nhà văn Nicholas Carr viết một bài trên tạp chí The Atlantic với cái tên gây tranh cãi, đại ý hỏi liệu Google có đang làm ta ngu đi không. Ông kể rằng mình, một người từng đọc sách dày hàng giờ, giờ đọc được hai ba trang là bắt đầu sốt ruột, muốn lướt tiếp. Rất nhiều người đọc bài ấy và nhận ra chính mình.

Đọc để lướt qua và đọc để giữ lại

Chúng ta có hai kiểu đọc rất khác nhau nhưng dùng chung một chữ. Kiểu thứ nhất là quét: mắt chạy qua chữ, não bắt lấy ý chính, xong. Kiểu này hợp với tin tức và email. Kiểu thứ hai là đọc để một ý ở lại và thay đổi cách bạn làm việc. Kiểu này tốn thời gian gấp mấy lần, và gần như không ai còn dành thời gian ấy nữa.

Vấn đề là ta mang thói quen quét sang cả những thứ đáng đọc kỹ. Kết quả là một cảm giác rất riêng của thời này: biết tên rất nhiều khái niệm, dùng được rất ít trong số đó.

Còn đọc nhanh thì sao

Các khóa đọc nhanh hứa hẹn gấp ba, gấp năm tốc độ mà vẫn hiểu đủ. Năm 2016, một nhóm nhà tâm lý học do Keith Rayner khởi xướng tổng hợp hàng chục năm nghiên cứu về chuyển động mắt khi đọc, và kết luận khá thẳng: không có cách nào đọc nhanh hơn nhiều mà không hiểu ít đi. Tốc độ và mức hiểu là một cuộc đánh đổi. Những người đọc nhanh mà vẫn hiểu tốt thường là người đã biết sẵn nhiều về chủ đề ấy, chứ không phải người có mẹo đặc biệt.

Diễn viên Woody Allen từng đùa rằng ông học khóa đọc nhanh, đọc xong Chiến tranh và hòa bình trong hai mươi phút, và chỉ nhớ được là truyện có liên quan tới nước Nga. Câu đùa ấy tóm tắt nghiên cứu tốt hơn nhiều bài báo.

Nhắc lại có ích hơn đọc lại

Năm 2006, hai nhà tâm lý học Henry Roediger và Jeffrey Karpicke cho sinh viên đọc một đoạn văn, rồi chia làm hai nhóm. Nhóm thứ nhất đọc lại đoạn văn thêm vài lần. Nhóm thứ hai gấp tài liệu lại và viết ra tất cả những gì mình nhớ. Kiểm tra ngay sau đó, nhóm đọc lại làm tốt hơn một chút. Nhưng một tuần sau, nhóm tự nhớ lại nhớ được nhiều hơn hẳn.

Đọc lại cho cảm giác quen thuộc, và cảm giác quen ấy dễ bị nhầm thành đã hiểu. Tự nhớ lại thì khó chịu hơn, nhưng chính cái khó ấy làm ý ở lại. Đó là lý do ông bà ta nói học đi đôi với hành: một ý chỉ thật sự là của mình khi mình tự lấy nó ra dùng được.

Bốn cách rất cụ thể

• Đọc ít nguồn hơn và đọc mỗi nguồn kỹ hơn. Bỏ theo dõi mười thứ để đọc trọn vẹn hai thứ là một cuộc đổi có lời.
• Dừng lại sau mỗi phần và nói lại ý vừa đọc bằng lời của mình, không nhìn vào trang. Không nói lại được thì bạn chưa đọc phần đó, mới nhìn qua nó.
• Viết ba dòng sau khi đọc xong: ý chính, chỗ bạn không đồng ý, và một việc bạn sẽ làm khác đi.
• Quay lại thứ đáng đọc sau một tuần, nhưng trước khi mở ra, thử nhớ xem nó nói gì. Lần gặp lại ấy cho nhiều hơn một bài mới.

Vì sao dòng thứ ba quan trọng nhất

Kiến thức không thành thay đổi nếu không đi qua hành động. Một ý bạn thấy hay mà không dùng vào việc gì trong hai tuần thì gần như chắc chắn sẽ trôi đi. Không phải vì bạn kém trí nhớ, mà vì não giữ lại thứ nó thấy được dùng tới.

Đọc nhiều mà không nghĩ lại thì cũng như ăn nhiều mà không tiêu.

Cách kiểm tra đơn giản nhất: cuối tháng, nhìn lại xem có việc gì bạn đang làm khác đi so với đầu tháng không. Nếu không có, thì lượng đọc của tháng đó không quan trọng bằng bạn tưởng, và giảm nó đi một nửa để dành thời gian nghĩ sẽ cho kết quả tốt hơn.

Đọc chậm không phải đọc ít đi vì lười. Nó là chấp nhận rằng thời gian dùng để hiểu cũng là một phần của việc đọc, chứ không phải phần thừa nằm ngoài nó.