Hiệu ứng Barnum: câu nào trong kết quả thật sự nói về bạn, câu nào đúng với ai cũng được, và phép thử mười giây để tách chúng

Bức tranh Người xem bói của Georges de La Tour, vẽ vào khoảng thập niên 1630 và nay ở Bảo tàng Metropolitan tại New York, có năm nhân vật. Một bà già xem bói cho một chàng trai trẻ ăn mặc sang trọng, và chàng trai chăm chú nhìn bà. Trong lúc ấy, trong ba cô gái đứng quanh, một cô lặng lẽ móc túi cậu, một cô cầm kéo cắt sợi dây đeo huy chương trên ngực cậu.

Bức tranh đúng ở một điểm, gần bốn trăm năm sau vẫn đúng: thứ khiến người ta không để ý chuyện đang xảy ra là cảm giác đang được nói về chính mình.

Vì sao nó mang tên Barnum

Phineas T. Barnum là ông bầu giải trí nổi tiếng nhất nước Mỹ thế kỷ 19, người dựng nên những gánh xiếc và bảo tàng kỳ lạ thu hút cả triệu người xem. Ông được cho là hay nói rằng chương trình của mình có chút gì đó cho tất cả mọi người.

Năm 1956, nhà tâm lý học Paul Meehl mượn tên ông để gọi một hiện tượng: những bản mô tả tính cách được viết đủ rộng để ai đọc cũng thấy đúng. Meehl dùng từ này để phê bình chính giới tâm lý học lâm sàng thời ấy, khi nhiều bản đánh giá bệnh nhân cũng chứa đầy những câu đúng với bất kỳ ai.

Phép thử mười giây

Đọc một câu trong bản mô tả kết quả của bạn, rồi tự hỏi: câu này có sai với ai không? Nếu bạn không nghĩ ra được kiểu người nào mà câu đó sai, thì câu đó chưa nói gì về bạn.

Câu “bạn coi trọng sự chân thành trong các mối quan hệ” không sai với ai cả. Có ai tự nhận mình coi thường sự chân thành đâu. Còn câu “bạn thường nói ra điều khó nghe sớm hơn người khác, và đôi khi hối hận vì đã nói sớm quá” thì có thể sai, vì rất nhiều người làm ngược lại: họ im lặng quá lâu. Câu thứ hai mới đáng đọc tiếp.

Ba dạng câu hay gặp trong bản luận giải

• Câu ai cũng gật: mô tả một nhu cầu chung của con người, như muốn được hiểu, muốn được yêu thương. Bỏ qua.
• Câu hai mặt: nói bạn vừa thế này vừa thế kia, như “đôi khi hướng ngoại, đôi khi cần ở một mình”. Không thể sai, nên bỏ qua.
• Câu có thể sai: mô tả một hành vi cụ thể trong một tình huống cụ thể. Đọc kỹ câu này.

Thử trên một đoạn luận giải mẫu

Đây là một đoạn kiểu bạn hay gặp trên mạng: “Bạn là người sống tình cảm nhưng biết giữ lý trí khi cần. Bạn có nhiều ước mơ nhưng đôi khi chưa tự tin theo đuổi. Khi làm việc nhóm, bạn thường là người đầu tiên nhận ra ai đang không ổn, và hay âm thầm gánh phần việc của người đó.”

Câu đầu là câu hai mặt. Câu thứ hai là câu ai cũng gật. Chỉ câu thứ ba là có thể sai: nhiều người không để ý ai đang không ổn, và nhiều người để ý nhưng không gánh giúp. Nếu câu thứ ba đúng với bạn, đó là phần duy nhất của đoạn văn đang thật sự nói về bạn, và nó đáng được nghĩ tiếp: bạn gánh việc giúp người khác thường xuyên tới mức nào, và có ai biết không?

Một bản luận giải tốt có nhiều câu loại ba. Bản kém thì gần như toàn loại một và hai, và nó vẫn cho cảm giác rất chính xác, vì loại một và loại hai không bao giờ sai.

Thử ngược lại

Cách kiểm tra chắc chắn hơn: đọc mô tả của một kết quả khác trong cùng bài, chẳng hạn một nhóm tính cách bạn không thuộc, hoặc một con số chủ đạo không phải của bạn. Nếu bạn cũng thấy mình trong đó, thì bài trắc nghiệm chưa phân biệt được bạn với người khác, dù nó có đúng về bạn tới đâu.

Nhiều người thử điều này rồi hơi hụt hẫng. Nhưng hụt hẫng đúng chỗ còn hơn tin nhầm chỗ, và những câu sống sót qua phép thử ấy thường là những câu đáng nghĩ nhất. Thấu Mình có trang riêng cho từng con số chủ đạo, từng cung hoàng đạo và từng con giáp, nên bạn làm được phép thử này ngay.