Đọc kết quả thần số học, tarot hay trắc nghiệm sao cho có ích, thay vì để nó dán nhãn lên mình

Điểm chung của thần số học, tarot, tử vi và các bài trắc nghiệm tính cách là chúng đưa cho bạn một tấm gương có hình dạng sẵn. Tấm gương ấy hữu ích khi nó giúp bạn gọi tên điều mình đã lờ mờ biết. Nó có hại khi bạn dùng nó để giải thích vì sao mình không cần thay đổi.

Bài này là hướng dẫn chung cho mọi công cụ trên Thấu Mình. Nó bắt đầu bằng một thí nghiệm năm 1948, vì thí nghiệm ấy giải thích vì sao gần như mọi kết quả đều có vẻ đúng.

Năm 1948, một lớp học bị lừa cùng một lúc

Bertram Forer, giảng viên tâm lý học ở Mỹ, cho 39 sinh viên làm một bài trắc nghiệm tính cách. Một tuần sau, ông trả lại cho mỗi người một bản mô tả, nói là viết riêng dựa trên câu trả lời của họ, và nhờ họ chấm xem bản ấy chính xác tới đâu trên thang từ 0 tới 5. Điểm trung bình là 4,26.

Cả 39 bản là một bản duy nhất. Forer đã ghép nó từ những câu trong một cuốn sách tử vi mua ở sạp báo. Trong đó có những câu như: bạn rất cần được người khác quý mến và ngưỡng mộ; bạn hay tự phê bình mình; bề ngoài bạn có vẻ kỷ luật và tự chủ, nhưng bên trong hay lo lắng và bất an.

Thí nghiệm ấy đã được làm lại rất nhiều lần, ở nhiều nước, và kết quả gần như không đổi. Điều đáng chú ý không phải là sinh viên cả tin, mà là những câu đó thật sự đúng với gần như tất cả mọi người. Đó chính là chỗ khó: một mô tả có thể vừa đúng về bạn, vừa chẳng nói gì riêng về bạn. Hiện tượng này về sau được gọi là hiệu ứng Barnum.

Ba câu hỏi nên đặt ra sau mỗi kết quả

• Điều này có đúng không, hay chỉ nghe hay? Thử tìm một ví dụ cụ thể trong ba tháng gần đây. Không tìm ra thì cứ để câu ấy sang một bên.
• Nếu nó đúng, mình muốn giữ hay muốn đổi? Một điểm yếu được gọi tên vẫn là điểm yếu, không phải bản án, và cũng không phải giấy phép.
• Người thân của mình có thấy giống vậy không? Hỏi một người thẳng tính sẽ nhanh hơn đọc thêm mười bài luận giải.

Câu hỏi thứ ba hay bị bỏ qua nhất, và là câu có ích nhất. Kết quả của bạn là cách bạn tự trả lời về mình. Người sống cạnh bạn thì có dữ liệu mà bạn không có: họ thấy bạn lúc bạn không tự quan sát.

Một ví dụ: từ kết quả tới việc làm trong tuần

Giả sử bạn làm bài DISC và ra nhóm S: điềm tĩnh, đáng tin, ngại xung đột, khó nói không. Đọc xong, bạn gật gù. Đó là lúc dễ dừng lại nhất, và cũng là lúc vô ích nhất.

Thử đi thêm một bước. Câu “khó nói không” có đúng không? Tuần trước bạn đã nhận thêm hai việc mà lẽ ra nên từ chối. Vậy câu ấy đúng, và đúng theo cách cụ thể. Bạn muốn giữ hay đổi? Muốn đổi. Vậy việc làm được trong tuần này là: lần tới có người nhờ, trả lời “để mình xem lịch rồi báo lại” thay vì nhận ngay. Một câu, một tuần, một thay đổi nhỏ đo được.

Một kết quả tốt là kết quả khiến bạn làm khác đi một việc trong tuần này. Nếu không, nó chỉ là giải trí, mà giải trí thì cũng không sao, miễn là bạn biết mình đang làm gì.

Tách hai loại câu

Cách dùng phát hiện của Forer rất thực tế. Khi đọc một kết quả, hãy tách hai loại câu: câu nào cũng đúng với bạn cũng như với người khác, và câu chỉ đúng với bạn. Loại thứ hai thường ít hơn nhiều, và chỉ loại đó mới đáng nghĩ tiếp. Bài “Câu nào đúng với bạn, câu nào đúng với ai cũng được” trên trang này có một phép thử mười giây để làm việc đó.

Và nếu bạn thấy mình tra đi tra lại cùng một câu hỏi nhiều lần trong một ngày, vấn đề có lẽ không nằm ở kết quả mà ở nỗi lo phía sau nó. Bài “Khi nào nên đóng trang này lại” viết riêng cho lúc ấy.