Wabi-sabi: cái đẹp của thứ không hoàn hảo, câu chuyện phòng trà hai chiếu của Sen no Rikyu, và cách sống với những đường nứt

Cuối thế kỷ 16, Toyotomi Hideyoshi, vị tướng vừa thống nhất Nhật Bản sau hơn trăm năm nội chiến, cho làm một phòng trà có thể tháo lắp mang đi được. Tường, trần và cả dụng cụ pha trà đều phủ vàng lá. Ông mang nó theo tới những dịp quan trọng để khách thấy quyền lực của mình.

Bậc thầy trà đạo phục vụ ông, Sen no Rikyu, thì chuộng một kiểu phòng khác hẳn. Căn phòng trà nổi tiếng nhất gắn với tên ông, Taian, chỉ rộng hai chiếu tatami, chừng ba mét vuông. Cửa vào thấp tới mức khách, dù là samurai hay thương nhân, đều phải cởi kiếm và cúi rạp người mà bò vào. Bát uống trà là loại bát raku nặn tay, sần sùi, không đều, màu đen hoặc đỏ đất.

Bông bìm bìm duy nhất

Có một chuyện được kể lại nhiều đời về hai người. Hideyoshi nghe nói giàn hoa bìm bìm trong vườn nhà Rikyu nở rất đẹp, bèn báo sẽ tới xem. Sáng hôm ấy ông tới và thấy cả giàn hoa đã bị cắt sạch. Bực bội, ông bước vào phòng trà. Trong hốc tường, trong một chiếc bình đơn giản, có đúng một bông bìm bìm.

Chuyện có thể đã được tô vẽ qua nhiều lần kể. Nhưng nó nói rõ Rikyu nghĩ gì: một bông hoa, đặt đúng chỗ, sắp tàn trong ngày, đáng nhìn hơn cả một giàn hoa. Cái đẹp nằm ở chỗ nó ít, nó mong manh, và nó không ở lại lâu.

Wabi-sabi thật ra là gì

Hai chữ này vốn tách rời. Wabi ban đầu chỉ cảnh sống đơn sơ, một mình, xa phố thị, và dần mang nghĩa một sự giản dị có chủ ý. Sabi chỉ vẻ đẹp của thứ đã cũ đi theo thời gian: lớp gỉ trên đồng, thớ gỗ đã bạc màu, rêu trên bậc đá. Ghép lại, chúng thành một thẩm mỹ đề cao ba thứ mà văn hóa hiện đại thường coi là khuyết điểm: không hoàn hảo, không vĩnh viễn, không trọn vẹn.

Đây không phải triết lý an ủi. Nó là một nhận định về thực tại: mọi thứ đều đang cũ đi, mọi thứ đều sẽ hết, và không có gì thật sự hoàn chỉnh. Wabi-sabi chỉ nói thêm rằng nếu đó là sự thật, thì chống lại nó là một cách sống rất mệt.

Không có gì tồn tại mãi, không có gì xong hẳn, và không có gì hoàn hảo. Một cách tóm tắt wabi-sabi hay được dùng ngày nay.

Chiếc bát vỡ đắt hơn chiếc bát lành

Ở Nhật có nghề kintsugi: bát vỡ được gắn lại bằng sơn mài trộn bột vàng, và đường nứt không bị giấu đi mà được làm cho nổi bật. Một chuyện kể về nguồn gốc của nó: vào thế kỷ 15, tướng quân Ashikaga Yoshimasa gửi một chiếc bát trà quý bị nứt sang Trung Hoa để sửa, và nhận về chiếc bát được ghim lại bằng những chiếc đinh kim loại thô kệch. Thợ Nhật được giao tìm một cách sửa đẹp hơn, và kintsugi ra đời.

Người Việt thật ra cũng quen với một ý gần như vậy. Gốm men rạn Bát Tràng có những vết nứt li ti chạy khắp mặt men, và người thợ cố ý tạo ra chúng. Một chiếc bình men rạn không bị coi là hỏng. Chính những đường rạn làm nên giá trị của nó.

Vì sao nó khó với chúng ta

Chúng ta lớn lên giữa những hình ảnh đã được sửa. Căn bếp trong ảnh không có vết bẩn, gương mặt trong ảnh không có nếp nhăn, sự nghiệp trong bài đăng không có quãng chững lại. Sau vài năm nhìn những thứ đó mỗi ngày, cái không hoàn hảo bắt đầu có cảm giác như một lỗi cần sửa, chứ không phải trạng thái bình thường của mọi vật.

Ba chỗ có thể thử ngay

• Nhà của bạn: giữ lại một món đồ cũ mà bạn định thay chỉ vì nó cũ. Nhìn nó thêm một tháng trước khi quyết.
• Công việc của bạn: gửi bản thảo ở mức tám phần mười thay vì đợi đủ mười. Phần mười cuối cùng thường tốn nhiều thời gian hơn giá trị nó thêm vào.
• Chính bạn: lần tới soi gương thấy một dấu hiệu của tuổi, thử nghĩ nó là bằng chứng của thời gian đã sống, không phải của thứ đang mất.

Vế cuối khó nhất, và cũng là vế duy nhất thật sự quan trọng. Wabi-sabi dễ áp dụng cho cái bát. Áp dụng cho chính mình thì phải bỏ được một niềm tin ăn rất sâu: rằng bạn sẽ đáng sống hơn khi đã sửa xong mọi chỗ chưa ổn.

Không có phiên bản đã sửa xong. Có một người đang sống, đang cũ đi, và đang mang những đường nứt kể lại chuyện đã qua. Kintsugi không sửa chiếc bát cho giống như chưa từng vỡ. Nó làm cho chỗ vỡ thành phần đẹp nhất.