Ba câu hỏi buổi sáng của người khắc kỷ: điều Marcus Aurelius tự dặn mình mỗi ngày, và cách dùng nó trước một ngày làm việc

Khoảng những năm 170, trong một doanh trại bên bờ sông Danube, hoàng đế La Mã Marcus Aurelius viết vào sổ tay riêng của mình: “Mỗi sáng hãy tự nhủ: hôm nay ta sẽ gặp kẻ tọc mạch, kẻ vô ơn, kẻ ngạo mạn, kẻ dối trá, kẻ đố kỵ.”

Ông là người quyền lực nhất thế giới phương Tây lúc ấy, và ông viết những dòng này không cho ai đọc. Cuốn sổ về sau được in thành sách với tên Suy tưởng, nhưng tên gốc tiếng Hy Lạp của nó chỉ có nghĩa là “gửi chính mình”. Đó là một người đang tự tập cho mình mỗi ngày.

Câu mở đầu nghe bi quan. Nhưng đọc tiếp thì thấy ông không nhằm than vãn. Ông đang chuẩn bị. Người biết trước mình sẽ gặp kẻ khó chịu thì khi gặp, họ ít bị bất ngờ, và ít phản ứng theo cách mình sẽ hối hận. Từ lối nghĩ ấy có thể rút ra ba câu hỏi, mất chưa tới hai phút mỗi sáng.

Câu thứ nhất: hôm nay điều gì thực sự nằm trong tay tôi?

Epictetus, người thầy mà Marcus Aurelius rất kính trọng qua sách vở, từng là nô lệ trước khi thành triết gia. Có một chuyện được kể lại về ông: người chủ vặn chân ông để thử, ông bình thản nói “ông sẽ làm gãy nó”, và khi chân gãy thật, ông chỉ nói “tôi đã bảo rồi mà”. Chuyện ấy có thể đã được thêm thắt, nhưng nó cho thấy người ta nhớ về ông như thế nào.

Cuốn sổ tay tóm tắt lời dạy của Epictetus mở đầu bằng một câu: có những thứ tùy thuộc vào ta, và có những thứ không. Bạn không điều khiển được người khác nghĩ gì, thị trường đi đâu, hay cơ thể mình có ốm hay không. Bạn điều khiển được việc mình chọn làm gì tiếp theo, và cách mình nhìn chuyện đang xảy ra.

Cách dùng buổi sáng: liệt kê ba việc đang làm bạn lo. Với mỗi việc, gạch chân đúng phần bạn có thể tác động. Chẳng hạn “sếp có duyệt đề xuất không” thì không nằm trong tay bạn, nhưng “đề xuất có trả lời trước hai câu hỏi sếp chắc chắn sẽ hỏi không” thì có. Thường phần gạch chân nhỏ hơn nhiều so với cảm giác lo, và chính khoảng chênh đó là thứ đang làm bạn mệt.

Câu thứ hai: nếu hôm nay có chuyện không như ý, tôi sẽ phản ứng thế nào?

Người La Mã gọi đây là premeditatio malorum, hình dung trước điều tệ. Mục đích không phải để sợ, mà để khi nó xảy ra thì bạn đã có sẵn một phản ứng, thay vì phải nghĩ ra nó trong lúc đang bực.

Chúng ta khổ vì tưởng tượng nhiều hơn vì thực tế. Seneca, trong một bức thư gửi bạn là Lucilius.

Hai nghìn năm sau, giới quản trị dự án tìm lại đúng ý này. Năm 2007, nhà tâm lý học Gary Klein mô tả trên tạp chí Harvard Business Review một kỹ thuật ông gọi là pre-mortem, khám nghiệm trước khi chết. Trước khi bắt đầu một dự án, cả nhóm tưởng tượng rằng đã một năm trôi qua và dự án thất bại thảm hại, rồi mỗi người viết ra lý do. Klein nhận thấy cách đặt vấn đề ấy khiến người ta nói ra những rủi ro mà bình thường họ ngại nói.

Cách dùng ở quy mô một ngày: trước một cuộc họp căng, nghĩ trước hai câu bạn sẽ nói nếu bị chất vấn. Chỉ hai câu. Điều đó lấy đi phần lớn sức mạnh của cú bất ngờ.

Câu thứ ba: mười năm nữa việc này còn quan trọng không?

Marcus Aurelius hay nhắc mình về quy mô của thời gian: những người nổi tiếng thời trước giờ đã bị quên, và rồi chính ông cũng sẽ vậy. Nghe u ám, nhưng ông dùng nó như một cái thước. Phần lớn những gì làm ta mất ngủ sẽ không sống nổi qua một năm, chứ đừng nói mười.

Nhận ra điều đó không làm vấn đề biến mất. Nó chỉ trả vấn đề về đúng kích thước thật. Một câu nói hớ trong cuộc họp sáng nay thì có lẽ không. Một quyết định về việc có nên chuyển sang thành phố khác sống cùng người mình yêu thì có. Câu hỏi này giúp bạn tách hai loại ấy ra, để dành sức lo cho loại thứ hai.

Vì sao tâm lý trị liệu mượn lại những câu này

Thập niên 1950, nhà tâm lý học Albert Ellis xây dựng một liệu pháp mà về sau trở thành một nhánh lớn của trị liệu nhận thức hành vi. Ông nói thẳng rằng mình lấy cảm hứng từ một câu của Epictetus: con người bị phiền não không phải bởi sự việc, mà bởi cách họ nhìn sự việc. Ngày nay, bài tập tách “điều đã xảy ra” khỏi “điều mình đang tự nói về nó” là một trong những bài tập cơ bản nhất của trị liệu nhận thức.

Ba câu hỏi trên mất chưa tới hai phút. Hiệu quả của chúng không nằm ở lần đầu, mà ở việc lặp lại đủ lâu để thành phản xạ. Lúc đó bạn sẽ tự hỏi chúng ngay giữa một ngày tệ, trong lúc đang đứng chờ thang máy sau một cuộc họp hỏng, chứ không chỉ vào buổi sáng yên tĩnh. Marcus Aurelius viết đi viết lại cùng một ý trong cuốn sổ của ông suốt nhiều năm. Có lẽ đó là lý do.