Ikigai không phải biểu đồ bốn vòng tròn: nguồn gốc thật của khái niệm, và vì sao phiên bản gốc nhỏ và dễ chạm tới hơn nhiều

Gõ chữ ikigai lên mạng, bạn sẽ gặp ngay một biểu đồ bốn vòng tròn: điều bạn yêu thích, điều bạn giỏi, điều thế giới cần, và điều bạn được trả tiền. Giao điểm của cả bốn được gọi là ikigai, lý do sống của bạn. Biểu đồ ấy đẹp, dễ nhớ, xuất hiện trong hàng nghìn bài thuyết trình về định hướng nghề nghiệp. Và nó không phải của người Nhật.

Biểu đồ ấy từ đâu ra

Bốn vòng tròn gốc do Andrés Zuzunaga, một người Tây Ban Nha, vẽ vào đầu những năm 2010 để minh họa khái niệm mục đích sống. Trong biểu đồ của ông không có chữ ikigai nào.

Năm 2014, một doanh nhân người Anh tên Marc Winn viết một bài blog, lấy biểu đồ ấy, thay chữ ở giữa thành ikigai, và kể một câu chuyện về người Okinawa sống thọ. Bài blog lan đi rất nhanh. Về sau chính Winn cũng thừa nhận ông chỉ ghép hai thứ lại với nhau, và không hề nghiên cứu sâu về khái niệm của người Nhật.

Trong tiếng Nhật, ikigai ghép từ iki, sống, và gai, giá trị hay cái đáng. Nghĩa gần nhất là “điều khiến cuộc sống đáng sống”, hay đơn giản hơn, lý do để thức dậy vào buổi sáng. Không có gì trong nghĩa gốc bắt nó phải liên quan tới nghề nghiệp hay tiền.

Một bác sĩ và những bệnh nhân trên hòn đảo cách ly

Người viết sâu nhất về ikigai là bác sĩ tâm thần Kamiya Mieko. Bà làm việc nhiều năm ở Nagashima Aiseien, một viện điều dưỡng cho người mắc bệnh phong trên một hòn đảo nhỏ ở biển nội địa Seto, nơi bệnh nhân bị cách ly khỏi gia đình, nhiều người suốt đời.

Bà để ý rằng trong cùng một hoàn cảnh khắc nghiệt như nhau, có người héo mòn, có người vẫn sống có hứng khởi. Khác biệt không nằm ở việc ai có sự nghiệp, vì không ai trên đảo có. Nó nằm ở chỗ ai còn một điều gì đó để chờ, để chăm, để làm cho người khác: một mảnh vườn, một bài thơ đang viết dở, một người bạn cùng phòng cần giúp. Năm 1966 bà xuất bản cuốn Về ikigai, cho tới nay vẫn được coi là tác phẩm kinh điển về chủ đề này ở Nhật.

Hơn bốn mươi nghìn người ở Ohsaki

Năm 2008, một nhóm nghiên cứu Nhật Bản công bố kết quả theo dõi hơn bốn mươi ba nghìn người trưởng thành ở vùng Ohsaki, tỉnh Miyagi, trong khoảng bảy năm. Đầu nghiên cứu, mỗi người chỉ được hỏi một câu đơn giản: bạn có ikigai không?

Sau khi đã tính tới tuổi tác, sức khỏe, thói quen hút thuốc và nhiều yếu tố khác, những người trả lời “không” có tỉ lệ tử vong cao hơn rõ so với những người trả lời “có”. Câu hỏi không hỏi về nghề nghiệp, thu nhập hay sứ mệnh. Nó chỉ hỏi người ta có điều gì khiến đời mình đáng sống không, và người ta tự trả lời bằng thứ họ có.

Ikigai trong đời thật nhỏ hơn nhiều

Khi được hỏi ikigai của họ là gì, người Nhật hay kể những thứ rất nhỏ: chăm mấy chậu cây ngoài ban công, tách cà phê buổi sáng trước khi cả nhà dậy, buổi gặp bạn cũ mỗi tháng một lần, nhìn cháu lớn lên. Nhà khoa học thần kinh Mogi Ken, trong cuốn sách về ikigai, kể đủ thứ ví dụ như vậy, và nhấn mạnh rằng một người có thể có nhiều ikigai cùng lúc.

Biểu đồ bốn vòng tròn nói rằng bạn phải tìm ra một thứ hoàn hảo. Ikigai gốc nói rằng bạn có thể có nhiều thứ, và chúng có thể rất nhỏ.

Phiên bản bốn vòng tròn đặt ra một cái đích gần như không ai đạt được, rồi khiến người ta thấy mình thất bại vì chưa tìm ra. Nếu công việc của bạn không nằm đúng giao điểm, biểu đồ ngầm nói rằng bạn đang sống sai. Còn những bệnh nhân của bác sĩ Kamiya thì không ai có nghề, không ai được trả tiền, và nhiều người trong số họ vẫn có ikigai.

Một bài tập năm phút

• Viết ra ba khoảnh khắc trong tuần qua mà bạn muốn có thêm, dù nhỏ tới đâu.
• Với mỗi khoảnh khắc, ghi lại chính xác phần nào của nó khiến bạn thấy vậy: người cùng làm, bản thân việc đó, hay cảm giác mình có ích cho ai.
• Chọn một phần, và tìm cách để nó xuất hiện thêm một lần trong tuần tới.

Đó là toàn bộ phương pháp. Nó không tạo ra một tấm poster đẹp để treo, nhưng nó thay đổi được tuần sau của bạn, điều mà biểu đồ bốn vòng tròn hiếm khi làm được.