Tự thương mình không phải là bao biện: vì sao tử tế với bản thân sau thất bại lại khiến người ta cố gắng nhiều hơn

Thử một việc: nhớ lại lần gần nhất bạn làm hỏng chuyện gì đó, và nhớ chính xác những câu bạn đã nói với mình trong đầu. “Ngu thế.” “Lúc nào cũng vậy.” “Làm có mỗi việc đó cũng không xong.” Rồi tự hỏi: nếu bạn thân của bạn làm hỏng đúng việc đó, bạn có nói với họ đúng những câu ấy không?

Gần như ai cũng trả lời không. Khoảng cách giữa hai câu trả lời chính là chỗ bài này nói tới.

Nỗi sợ phổ biến nhất

Lý do người ta ngại tử tế với bản thân thường là: nếu thôi khắt khe thì mình sẽ buông. Sự khắt khe cảm giác như một động cơ. Nhiều người thành công tin chắc rằng chính giọng nói khó chịu trong đầu đã đưa họ tới đây, và sợ rằng tắt nó đi thì mọi thứ sẽ trượt.

Năm 2012, hai nhà tâm lý học Juliana Breines và Serena Chen ở Đại học California, Berkeley, thử kiểm tra nỗi sợ ấy. Họ cho sinh viên làm một bài kiểm tra từ vựng khó tới mức gần như ai cũng làm kém. Sau đó, một nhóm được đọc lời nhắn mang tinh thần tự thương mình: bài này khó, trượt là chuyện bình thường, nhiều người cũng gặp. Một nhóm được đọc lời nhắn nâng lòng tự trọng: bạn chắc chắn thông minh nên mới vào được trường này. Nhóm thứ ba không đọc gì.

Rồi tất cả được báo sẽ có bài kiểm tra lại, và được cho thời gian ôn tùy ý. Nhóm tự thương mình ôn lâu hơn rõ rệt so với hai nhóm kia. Những thí nghiệm khác trong cùng nghiên cứu cho thấy khi nhớ lại một lỗi lầm với thái độ tự thương mình, người ta có động lực sửa sai và xin lỗi cao hơn, chứ không thấp hơn.

Vì sao lại như vậy

Lời giải thích khá đơn giản. Người tự đánh mình quá nặng thì né nhìn vào lỗi, vì mỗi lần nhìn vào lỗi là phải chịu thêm một trận nữa. Né thì không học được gì. Người tử tế với chính mình thì nhìn thẳng vào lỗi được, vì nhìn vào đó không còn đau tới mức không chịu nổi. Họ nhận trách nhiệm dễ hơn, và thử lại sớm hơn.

Nó không phải là gì

• Không phải tự khen. Tự khen cần bạn thấy mình hơn người khác; tự thương mình không cần so với ai. Để ý là trong thí nghiệm ở Berkeley, nhóm được nâng lòng tự trọng không ôn chăm hơn nhóm không đọc gì.
• Không phải bao biện. Bao biện là nói lỗi không phải của mình. Tự thương mình là nhận lỗi mà không kèm theo một bản án về giá trị con người mình.
• Không phải mềm yếu. Nhiều khi câu tử tế nhất bạn nói với mình lại là câu khó nghe nhất: chuyện này đúng là mình làm sai, và mình sẽ sửa.

Ba bước để thử

Nhà tâm lý học Kristin Neff ở Đại học Texas, người đặt nền cho các nghiên cứu về chủ đề này từ năm 2003, đề xuất ba bước rất gọn. Một: gọi tên điều đang xảy ra, “lúc này mình đang thấy rất tệ”. Hai: nhắc mình rằng chuyện này thuộc về con người nói chung, ai cũng có lúc như vậy, không phải riêng mình hỏng. Ba: hỏi mình đang cần gì lúc này, rồi làm điều đó cho mình.

Điều ngăn người ta đứng dậy hiếm khi là cú ngã. Thường là những gì họ nói với mình sau cú ngã.

Bước hai hay bị bỏ qua nhất, và cũng làm thay đổi nhiều nhất. Cảm giác đau nhất khi thất bại thường không phải bản thân sự thất bại, mà là niềm tin rằng người bình thường không gặp chuyện này. Niềm tin đó gần như luôn sai. Chỉ là không ai đăng phần đó lên mạng.

Nếu ba bước nghe quá lý thuyết, có một cách rút gọn: viết ra điều bạn sẽ nói với một người bạn đang ở đúng hoàn cảnh này, rồi đọc lại cho chính mình nghe. Lần đầu sẽ thấy hơi ngượng, và sẽ bớt ngượng nhanh hơn bạn tưởng.