Khi mọi thứ sụp đổ: bản đồ cho ba mươi ngày đầu tiên sau mất việc, chia tay hay mất người thân

Phần lớn lời khuyên về nghịch cảnh viết cho người đã qua giai đoạn tệ nhất. Chúng nói về bài học, về trưởng thành, về cánh cửa khác mở ra. Bài này viết cho tháng đầu tiên, khi chưa có bài học nào rút ra được, và những câu như “rồi sẽ ổn thôi” nghe rỗng tuếch.

Người Việt thật ra có sẵn một bản đồ cho giai đoạn ấy. Khi trong nhà có người mất, gia đình làm lễ mỗi bảy ngày một lần, bảy lần, tới lễ bốn mươi chín ngày, rồi lễ một trăm ngày. Bỏ phần tâm linh sang một bên, nhịp ấy làm một việc rất thực tế: nó cho những người ở lại một cái mốc mỗi tuần, đúng lúc mọi thứ khác đã mất hình dạng. Bài này đề xuất một nhịp tương tự cho mọi kiểu sụp đổ.

Tuần một: hạ chuẩn xuống mức sống sót

Trong tuần đầu, mục tiêu duy nhất là ăn, ngủ, và không ra quyết định lớn. Chỉ vậy. Làm được ba việc đó thì tuần đó coi như thành công, bất kể bạn có làm được gì khác hay không.

Đặc biệt: đừng bán nhà, đừng nghỉ việc, đừng nhắn tin cho người cũ, đừng ký gì cả. Năm 1967, hai bác sĩ tâm thần Thomas Holmes và Richard Rahe xếp hạng các biến cố đời người theo mức căng thẳng chúng gây ra. Mất vợ hoặc chồng đứng đầu bảng, ly hôn đứng thứ hai, bị sa thải nằm trong nhóm đầu. Dưới mức căng thẳng như vậy, khả năng phán đoán kém hơn bình thường rất nhiều. Đó là chuyện sinh lý, không phải yếu đuối.

Tuần hai: dựng lại vài cái mốc

• Chọn một giờ thức dậy cố định. Không cần sớm, chỉ cần cố định.
• Ăn một bữa vào cùng một giờ mỗi ngày.
• Ra khỏi nhà một lần mỗi ngày, kể cả chỉ đi tới đầu ngõ mua ổ bánh mì.

Ba cái mốc này nghe tầm thường, nhưng khi mọi thứ khác đã mất hình dạng thì chúng là bộ khung duy nhất còn lại. Cơ thể cần biết ngày bắt đầu và kết thúc lúc nào, và nó không tự biết được khi đầu óc đang rối.

Tuần ba: nói với đúng một người, hoặc viết ra

Không phải kể cho tất cả mọi người, cũng không phải im lặng hoàn toàn. Chọn một người bạn tin và kể thật, kể cả phần bạn thấy xấu hổ. Việc này khác hẳn với việc trả lời “vẫn ổn” với hai mươi người.

Nếu chưa có ai để kể, hãy viết. Năm 1986, nhà tâm lý học James Pennebaker yêu cầu sinh viên viết về trải nghiệm đau buồn nhất đời mình, mười lăm phút mỗi ngày trong bốn ngày liền. Nhóm viết về cảm xúc thật của mình, trong vài tháng sau đó, ít phải tới trạm y tế hơn hẳn nhóm chỉ viết về chuyện vặt. Thí nghiệm ấy đã được lặp lại rất nhiều lần. Không cần viết hay, không cần cho ai đọc.

Điều đáng sợ nhất trong giai đoạn này không phải nỗi đau, mà là cảm giác chỉ mình mình như vậy. Cảm giác đó gần như luôn sai, và cách duy nhất để biết là nói ra.

Tuần bốn: để ý vài dấu hiệu

Nhiều người nghĩ đau buồn phải đi qua năm giai đoạn theo thứ tự: chối bỏ, giận dữ, mặc cả, trầm cảm, chấp nhận. Mô hình ấy của Elisabeth Kübler-Ross ban đầu viết về những bệnh nhân sắp mất, không phải người ở lại, và các nghiên cứu về sau, nổi bật là của George Bonanno ở Đại học Columbia, cho thấy người ta không đi theo thứ tự nào cả. Nhiều người hồi phục nhanh hơn họ tưởng. Nếu bạn thấy mình “ổn quá sớm”, đó không phải dấu hiệu bạn vô tâm.

Nhưng có vài dấu hiệu cần xem nghiêm túc: không ngủ được nhiều đêm liền, không ăn nổi nhiều ngày, hoặc nghĩ tới việc làm hại bản thân. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào, hãy tìm tới bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý, và nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay. Không phải vì bạn yếu, mà vì đó là lúc cần người có chuyên môn, như gãy chân thì cần bác sĩ chỉnh hình.

Điều cuối: ba mươi ngày không phải mốc để khỏi. Nó chỉ là mốc để không còn rơi tự do. Hồi phục thật sự mất lâu hơn nhiều, và nó không đi theo đường thẳng. Sẽ có những ngày tự dưng tệ lại sau khi đã khá hơn, thường vào một ngày kỷ niệm hay một bài hát tình cờ. Điều đó cũng bình thường, và nó không có nghĩa là bạn quay về vạch xuất phát.