Vòng sáu mươi năm Lục thập hoa giáp: cách tính can chi của bất kỳ năm nào, và vì sao tuổi 60 được coi là tròn một đời

Người Việt lớn tuổi có một cách nhớ lịch sử mà người trẻ ít dùng: bằng tên năm. Nạn đói Ất Dậu. Tết Mậu Thân. Chiếu Cần Vương năm Ất Dậu. Cách mạng Tân Hợi bên Trung Quốc. Nói “năm 1945” thì ai cũng hiểu, nhưng nói “năm Ất Dậu” thì với một thế hệ, cái tên ấy mang theo cả ký ức.

Để ý là Chiếu Cần Vương (1885) và nạn đói (1945) cùng mang tên Ất Dậu, cách nhau đúng sáu mươi năm. Đó không phải trùng hợp. Đó là cách hệ đếm này vận hành.

Vì sao là sáu mươi chứ không phải một trăm hai mươi

Tên đầy đủ của một năm gồm hai phần. Phần đầu là thiên can, có mười: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Phần sau là địa chi, tức con giáp, có mười hai.

Mười can và mười hai chi nghe như phải ghép ra 120 tổ hợp. Nhưng chúng không ghép tự do: mỗi năm cả hai cùng tiến một bước, nên can thứ nhất luôn đi với chi thứ nhất, can thứ hai với chi thứ hai, và cứ thế. Can ở vị trí lẻ không bao giờ gặp chi ở vị trí chẵn. Vì vậy chỉ có 60 tổ hợp xuất hiện, đúng bằng bội chung nhỏ nhất của 10 và 12. Không bao giờ có năm Giáp Sửu hay năm Ất Tý.

Tính can chi của một năm bất kỳ trong mười giây

Can chỉ phụ thuộc vào chữ số cuối cùng của năm dương lịch:

• Tận cùng là 4: Giáp. Là 5: Ất. Là 6: Bính. Là 7: Đinh. Là 8: Mậu.
• Tận cùng là 9: Kỷ. Là 0: Canh. Là 1: Tân. Là 2: Nhâm. Là 3: Quý.

Chi thì lấy năm chia cho 12 và nhìn số dư: dư 0 là Thân, 1 là Dậu, 2 là Tuất, 3 là Hợi, 4 là Tý, 5 là Sửu, 6 là Dần, 7 là Mão, 8 là Thìn, 9 là Tỵ, 10 là Ngọ, 11 là Mùi.

Thử với năm 1968: tận cùng là 8 nên can là Mậu; 1968 chia hết cho 12 nên chi là Thân. Mậu Thân. Với năm 2026: tận cùng 6 là Bính, chia 12 dư 10 là Ngọ. Bính Ngọ. Chỉ nhớ lưu ý duy nhất: năm âm lịch bắt đầu từ Tết, nên người sinh tháng 1 hoặc đầu tháng 2 có thể thuộc năm trước.

Hai năm một mệnh

Sáu mươi tổ hợp lại được xếp thành ba mươi cặp, mỗi cặp hai năm liền nhau cùng chung một nạp âm, tức cùng một hành trong ngũ hành. Giáp Tý và Ất Sửu cùng là Hải Trung Kim, vàng trong biển. Canh Ngọ và Tân Mùi cùng là Lộ Bàng Thổ, đất ven đường. Bính Ngọ và Đinh Mùi cùng là Thiên Hà Thủy, nước sông trên trời.

Đó là lý do hai người cùng tuổi Ngọ nhưng cách nhau mười hai năm lại mang hai mệnh khác nhau. Người sinh 1990 là Canh Ngọ, mệnh Thổ. Người sinh 2002 là Nhâm Ngọ, mệnh Mộc. Người sinh 1978 là Mậu Ngọ, mệnh Hỏa. Cùng con ngựa, ba bản mệnh.

Vì sao tuổi 60 là một vòng

Sáu mươi năm là quãng để một tổ hợp quay lại. Người sinh năm Giáp Thìn 1964 gặp lại năm Giáp Thìn vào năm 2024, khi tròn sáu mươi. Không phải năm Thìn nào cũng vậy, mà đúng năm Giáp Thìn.

Cả vùng Đông Á đánh dấu mốc này. Người Nhật gọi lễ mừng sáu mươi là kanreki, nghĩa là “trở về lịch”, và người được mừng theo truyền thống mặc áo khoác đỏ, màu của trẻ sơ sinh, vì họ vừa bắt đầu vòng thứ hai. Người Hàn gọi là hwangap, và đó từng là một trong những bữa tiệc lớn nhất đời một người. Ở nhiều làng Bắc Bộ xưa, sáu mươi là tuổi được “lên lão”, được ngồi chiếu trên ở đình.

Chi tiết áo đỏ nói lên cách nghĩ phía sau. Đây không phải cách đếm tuổi theo đường thẳng, mà theo vòng tròn. Sáu mươi năm không phải một chặng đường dài; nó là một vòng, và vòng thì có thể đi lại từ đầu.

Điều này đổi gì khi xem tuổi

Rất nhiều. Phần lớn cách luận tử vi truyền thống đọc theo cặp can chi và nạp âm chứ không đọc theo mỗi con giáp. Khi ai đó nói “tuổi Thìn hợp tuổi Tý”, câu đó chỉ dùng một phần thông tin. Nó không sai, nhưng thô, giống như mô tả một người chỉ bằng tháng sinh.

Các bài tử vi theo tuổi trên Thấu Mình, như Giáp Tuất 1994 hay Canh Ngọ 1990, vì vậy luôn ghi đủ cả can lẫn chi. Công cụ Tử vi của trang cũng tính sẵn can chi và nạp âm từ ngày sinh của bạn, kể cả khi bạn sinh sát Tết.