Tam hợp, tứ hành xung, lục hợp: bảng tuổi hợp và kỵ đến từ đâu, và nên dừng ở đâu

Một cảnh mà nhiều gia đình Việt từng trải qua. Hai người yêu nhau ba năm, tới buổi ra mắt thì mẹ một bên hỏi năm sinh. Nghe xong, bà im lặng một lúc rồi nói nhỏ với con: “Dần với Thân là tứ hành xung đấy.” Từ hôm đó, chuyện cưới xin bắt đầu có thêm một người không ngồi trong phòng nhưng có tiếng nói rất lớn: một bảng tuổi mười hai ô.

Bài này không nói bảng ấy đúng hay sai theo kiểu tranh cãi. Nó giải thích bảng được vẽ ra thế nào, từ bao giờ, và vì sao ngay cả trong truyền thống, người xem kỹ cũng không bao giờ dùng riêng nó để quyết định.

Mười hai địa chi vốn là đồng hồ, chưa phải con vật

Tý, Sửu, Dần, Mão và tám chi còn lại ban đầu là một hệ đếm thời gian. Người Trung Hoa cổ dùng chúng để chia một ngày thành mười hai canh giờ, mỗi canh hai tiếng: giờ Tý từ 23 giờ tới 1 giờ sáng, giờ Ngọ quanh buổi trưa. Họ cũng dùng chúng để gọi tên tháng và năm.

Con vật được gắn vào sau. Văn bản sớm nhất còn giữ được liệt kê đủ mười hai con vật đi với mười hai chi là cuốn Luận Hành của Vương Sung, viết vào thế kỷ 1 sau Công nguyên. Nghĩa là trước khi Dần là con hổ, nó đã là một vị trí trên mặt đồng hồ.

Chi tiết này quan trọng vì nó giải thích vì sao các quy tắc hợp và xung trông giống hình học đến vậy. Chúng thật sự là hình học: quan hệ giữa các vị trí trên một vòng tròn chia đều mười hai phần.

Tam hợp: bốn tam giác đều

Xếp mười hai chi quanh vòng tròn, cứ cách bốn vị trí lại lấy một điểm, ta được một tam giác đều. Có đúng bốn tam giác như vậy, và đó là bốn nhóm tam hợp:

• Thân – Tý – Thìn, gọi là Thủy cục.
• Dần – Ngọ – Tuất, gọi là Hỏa cục.
• Tỵ – Dậu – Sửu, gọi là Kim cục.
• Hợi – Mão – Mùi, gọi là Mộc cục.

Mỗi nhóm được gán một hành, và cách giải thích truyền thống là ba tuổi trong một nhóm cùng góp sức cho một hành nên hỗ trợ nhau. Trên thực tế, đây là nhóm có quan hệ tốt nhất trong toàn bộ bảng tuổi.

Tứ hành xung: ba hình vuông

Cứ cách ba vị trí lại lấy một điểm, ta được hình vuông. Có ba hình vuông: Dần – Thân – Tỵ – Hợi, Tý – Ngọ – Mão – Dậu, và Thìn – Tuất – Sửu – Mùi. Bốn tuổi trong mỗi nhóm được coi là xung khắc, và mạnh nhất là các cặp nằm đối diện nhau trên vòng tròn, như Tý với Ngọ hay Dần với Thân.

Điều thú vị là chiêm tinh phương Tây, phát triển hoàn toàn độc lập, cũng đọc đúng những góc này. Trong cuốn Tetrabiblos viết vào thế kỷ 2, Ptolemy coi hai hành tinh cách nhau 120 độ là hòa hợp, cách nhau 90 hoặc 180 độ là căng thẳng. Hai truyền thống cùng đi tới một hình học. Điều đó không chứng minh bên nào đúng, nhưng cho thấy con người ở hai đầu thế giới đều thấy tam giác thì yên và hình vuông thì chênh.

Lục hợp, và hai chỗ bảng tự mâu thuẫn

Ngoài tam hợp còn có lục hợp, sáu cặp tuổi được coi là hợp nhau từng đôi một: Tý – Sửu, Dần – Hợi, Mão – Tuất, Thìn – Dậu, Tỵ – Thân, Ngọ – Mùi.

Giờ hãy đặt hai danh sách cạnh nhau. Dần và Hợi là lục hợp, nhưng cả hai lại nằm chung nhóm tứ hành xung Dần – Thân – Tỵ – Hợi. Tỵ và Thân cũng vậy: lục hợp với nhau, mà lại cùng nhóm xung. Cùng một cặp tuổi, bảng vừa bảo hợp vừa bảo xung.

Người xem tuổi xử lý chỗ này bằng cách ưu tiên lục hợp, coi mối liên kết từng đôi mạnh hơn quan hệ nhóm, và chỉ coi hai cặp nằm đối diện nhau trong nhóm, Dần với Thân và Tỵ với Hợi, là xung thật. Công cụ tử vi trên Thấu Mình cũng xử lý theo cách đó. Nhưng việc phải có một quy tắc phụ để gỡ mâu thuẫn là dấu hiệu rõ ràng rằng bảng này là một hệ thống do con người sắp xếp, không phải một định luật.

Người xưa xem tuổi thế nào

Có một điều nhiều người trẻ không biết: trong truyền thống, xem tuổi để cưới hỏi chưa bao giờ chỉ là tra bảng mười hai con giáp. Một người xem kỹ sẽ xét cả thiên can, nạp âm ngũ hành của năm sinh, và nếu có giờ sinh thì cả lá số của từng người. Hai tuổi tứ hành xung nhưng nạp âm tương sinh vẫn có thể được coi là dùng được.

Việc rút cả một lá số xuống một bảng mười hai ô chủ yếu là sản phẩm của thời hiện đại, khi thông tin được chép lại trên lịch treo tường và trên mạng cho gọn. Bảng gọn thì dễ nhớ, nhưng cũng làm mất gần hết những gì người xưa thật sự cân nhắc.

Nếu gia đình bạn coi trọng chuyện này

Cần nói thẳng: chưa có nghiên cứu nào cho thấy con giáp dự đoán được một cuộc hôn nhân bền hay không. Nhưng với nhiều gia đình, lo lắng về tuổi xung là thật, và gạt đi thẳng thừng hiếm khi làm nó biến mất.

• Hỏi cụ thể điều bố mẹ lo. Đằng sau câu “tuổi xung” thường là một nỗi lo khác chưa nói ra: khác biệt về tính cách, về hoàn cảnh gia đình, về tốc độ của mối quan hệ. Nói được nỗi lo thật thì mới giải quyết được.
• Nhắc rằng người xưa xem cả nạp âm và lá số. Nếu gia đình tin vào hệ thống này, thì đề nghị xem đầy đủ theo đúng truyền thống thường được đón nhận hơn là phủ nhận cả hệ thống.
• Cho gia đình thấy hai người xử lý bất đồng thế nào. Không bảng tuổi nào thuyết phục bằng việc bố mẹ chứng kiến hai người cãi nhau xong vẫn biết cách làm lành.

Muốn xem tuổi của mình được bảng xếp thế nào, công cụ Tử vi và trang riêng của từng con giáp trên Thấu Mình đều liệt kê tuổi hợp và tuổi kỵ, đã tính cả hai chỗ mâu thuẫn nói ở trên. Chỉ cần nhớ đọc nó như người xưa đọc: một yếu tố trong nhiều yếu tố, và không phải yếu tố quyết định.