DISC là gì? Câu chuyện về người đàn ông làm ra cả máy phát hiện nói dối lẫn Wonder Woman

Tháng 12 năm 1941, một tập truyện tranh Mỹ tên All Star Comics số 8 ra sạp với một nhân vật mới ở mấy trang cuối. Cô mặc áo đỏ, đeo vòng bạc hai tay, và mang theo một sợi dây thòng lọng bằng vàng. Ai bị dây ấy trói thì không nói dối được. Tác giả ký tên Charles Moulton.

Charles Moulton là bút danh. Tên thật của ông là William Moulton Marston, tiến sĩ tâm lý học Harvard. Mười ba năm trước khi Wonder Woman ra đời, ông đã in một cuốn sách về cảm xúc con người, trong đó có bốn chữ cái mà ngày nay gần như công ty nào ở Việt Nam có phòng nhân sự cũng từng nghe qua: D, I, S, C.

Sợi dây thòng lọng và bài trắc nghiệm DISC không nằm ở hai thế giới khác nhau. Chúng đi ra từ cùng một câu hỏi mà Marston theo đuổi suốt đời: người ta phản ứng thế nào khi đối diện với thứ ở bên ngoài mình, và cái phản ứng ấy có đo được không.

Người đo huyết áp để bắt nói dối

Khoảng năm 1915, khi còn là nghiên cứu sinh ở Harvard, Marston để ý một chuyện: khi người ta nói dối, huyết áp tâm thu có xu hướng tăng. Theo lời kể của gia đình, người gợi ý cho ông là vợ ông, Elizabeth Holloway Marston. Bà nhận xét rằng mỗi lần bà bực hay hồi hộp, bà cảm thấy máu dồn lên.

Marston dựng một quy trình đo huyết áp ngắt quãng trong lúc hỏi cung, và gọi đó là bài kiểm tra phát hiện nói dối. Máy đa ký (polygraph) mà cảnh sát Mỹ dùng về sau đo nhiều chỉ số hơn và do người khác chế tạo, nhưng ý tưởng gốc thì bắt nguồn từ đây.

Năm 1923, ý tưởng ấy bước vào tòa án. Một người đàn ông tên James Alphonso Frye bị buộc tội giết người ở Washington. Luật sư của Frye mời Marston làm chứng: bài kiểm tra huyết áp cho thấy Frye nói thật khi phủ nhận. Tòa từ chối cho đưa kết quả ấy vào hồ sơ.

Lý do từ chối mới là phần làm vụ án đi vào lịch sử. Tòa phúc thẩm viết rằng một phương pháp khoa học chỉ được chấp nhận làm bằng chứng khi nó đã được giới chuyên môn trong ngành chấp nhận rộng rãi, và bài kiểm tra của Marston chưa đạt tới mức đó. Nguyên tắc này về sau được gọi là chuẩn Frye, và trong nhiều thập niên, tòa án Mỹ dùng nó để quyết định khoa học nào được bước vào phòng xử.

Nói cách khác, người đặt nền móng cho DISC cũng là người mà công trình bị tòa án dùng làm ví dụ cho thứ chưa đủ vững để tin. Chi tiết đó đáng nhớ khi bạn đọc kết quả DISC của mình, và bài này sẽ quay lại nó ở cuối.

Năm 1928: cảm xúc của người bình thường

Vào thời Marston, tâm lý học chủ yếu quan tâm tới người bệnh: rối loạn, loạn thần, hành vi lệch chuẩn. Cuốn sách ông in năm 1928 có cái tên gần như là một lời phản đối: Emotions of Normal People, tức Cảm xúc của những người bình thường.

Trong đó ông đề xuất rằng hành vi hằng ngày của một người có thể mô tả bằng hai câu hỏi. Thứ nhất: người đó thấy môi trường xung quanh đang thuận hay đang chống lại mình? Thứ hai: người đó thấy mình mạnh hơn hay yếu hơn môi trường ấy?

Hai câu hỏi, mỗi câu hai đáp án, cho ra bốn kiểu phản ứng. Và bốn cái tên Marston đặt không hẳn là bốn cái tên bạn thấy trong bài test bây giờ:

• Dominance (Chi phối): môi trường đang chống lại mình, và mình thấy mình đủ mạnh để đẩy nó đi.
• Inducement (Lôi kéo): môi trường đang thuận, và mình chủ động kéo người khác về phía mình.
• Submission (Thuận theo): môi trường đang thuận, và mình để nó dẫn dắt.
• Compliance (Tuân thủ): môi trường đang chống lại mình, mình thấy mình không đủ sức đổi nó, nên mình làm theo luật của nó.

Ngày nay chữ I thường được gọi là Influence (Ảnh hưởng), chữ S là Steadiness (Kiên định), chữ C là Conscientiousness (Chuẩn mực). Những cái tên mới nghe dễ chịu hơn nhiều, vì không ai thích được mô tả là Thuận theo. Nhưng cái tên gốc cho thấy một điều mà cái tên mới che mất: với Marston, DISC mô tả cách một người phản ứng với hoàn cảnh, chứ không mô tả người đó là ai.

Vì sao một người có thể là D ở công ty và S ở nhà

Lấy một ví dụ rất quen. Chị Lan là trưởng nhóm kinh doanh. Ở văn phòng, chị nói nhanh, chốt nhanh, không thích họp dài, và ai trình bày vòng vo thì chị cắt ngang. Làm bài DISC ở công ty, chị ra D rất cao.

Về nhà chồng vào dịp Tết, chị Lan là người ít nói nhất mâm. Mẹ chồng bảo gì làm nấy, không tranh luận chuyện bày mâm ngũ quả hay giờ cúng. Nếu chị làm bài DISC vào đúng tối hôm đó, rất có thể chị ra S hoặc C.

Theo cách nhìn của Marston, không có gì mâu thuẫn ở đây. Ở công ty, chị thấy môi trường là thứ cần chinh phục và thấy mình đủ sức. Ở nhà chồng, chị thấy mình là người mới, ở thế yếu hơn, và chọn làm theo. Cùng một con người, hai hoàn cảnh, hai phản ứng.

Đây là lý do nhiều người làm DISC hai lần cách nhau vài tháng và thấy kết quả đổi. Bài test không hỏng. Nó đang đo đúng thứ nó được thiết kế để đo: bạn phản ứng thế nào với hoàn cảnh bạn đang nghĩ tới khi trả lời. Khi làm bài, hãy chọn trước một hoàn cảnh cụ thể, thường là công việc, và giữ nó trong đầu suốt bài.

Marston chưa từng làm ra bài test DISC nào

Đây là chi tiết làm nhiều người bất ngờ nhất. Cuốn sách năm 1928 chỉ là lý thuyết. Marston không soạn bộ câu hỏi, không chấm điểm ai, và cũng không đăng ký bản quyền cho bốn chữ cái.

Người biến lý thuyết thành công cụ là một nhà tâm lý học công nghiệp tên Walter Clarke, khoảng những năm 1950, khi ông soạn một bảng liệt kê tính từ để các công ty dùng trong tuyển dụng. Đến thập niên 1970, John Geier phát triển tiếp thành một hồ sơ cá nhân dạng tự đánh giá, và bản đó về sau trở thành DiSC, với chữ i viết thường, hiện là nhãn hiệu của nhà xuất bản Wiley.

Vì Marston không giữ bản quyền, bất kỳ ai cũng có thể soạn một bài DISC của riêng mình. Đó là lý do trên mạng có hàng chục phiên bản, câu hỏi khác nhau, cách chấm khác nhau, và hai trang có thể cho bạn hai kết quả khác nhau. Bài DISC trên Thấu Mình cũng là một bản tự soạn dựa trên lý thuyết gốc, không phải bản DiSC của Wiley.

Wonder Woman, và hai người phụ nữ phía sau

Quay lại năm 1941. Marston sống cùng vợ mình, Elizabeth, và một người phụ nữ khác tên Olive Byrne, trong cùng một nhà, cùng nuôi các con. Chuyện này được giữ kín suốt nhiều năm và chỉ được kể lại công khai rất lâu sau khi ông mất. Bộ phim Professor Marston and the Wonder Women năm 2017 dựng lại chính câu chuyện đó.

Những người viết tiểu sử cho rằng cả hai bà đều để lại dấu vết trong nhân vật. Chiếc vòng bạc Wonder Woman đeo ở hai cổ tay được cho là lấy cảm hứng từ đôi vòng Olive Byrne hay đeo. Còn sợi dây thòng lọng bắt người ta nói thật thì gần như ai cũng nhìn ra nó đến từ đâu: từ chiếc máy đo huyết áp đã thua ở tòa năm 1923.

Marston từng nói ông muốn tạo ra một nhân vật cho thấy sức mạnh có thể đi cùng sự dịu dàng. Đặt cạnh lý thuyết DISC, ý đó khá khớp: ông không coi Chi phối là tốt hơn Thuận theo. Ông coi cả bốn là cách một người bình thường xoay xở với thế giới.

Dùng DISC ở nơi làm việc cho có ích

DISC phổ biến trong doanh nghiệp vì nó dễ nhớ và dễ nói ra thành lời. Cách dùng hiệu quả nhất không phải là dán nhãn cho từng người, mà là điều chỉnh cách mình nói chuyện với người khác. Bốn tình huống cụ thể:

• Trình bày với sếp D cao: đưa kết luận lên câu đầu tiên, sau đó mới tới lý do. Một trang, ba ý, một đề xuất. Chi tiết để trong phụ lục nếu họ hỏi.
• Thuyết phục đồng nghiệp I cao: cho họ thấy ý tưởng sẽ được người khác đón nhận thế nào. Họ ít quan tâm tới bảng số liệu hơn là tới câu chuyện đằng sau nó.
• Giao việc mới cho người S cao: báo trước, giải thích vì sao đổi, và cho họ thời gian. Một thay đổi đột ngột lúc năm giờ chiều thứ Sáu là cách nhanh nhất để mất lòng họ.
• Góp ý cho người C cao: mang theo bằng chứng. Nói "báo cáo này sai ở dòng 14 vì công thức lấy nhầm cột" có tác dụng hơn nhiều so với "anh xem lại giúp em".

Điều quan trọng nhất về DISC trong công việc lại là điều ít được nói nhất: không nên dùng nó để quyết định tuyển ai. Các bài DISC phổ biến được thiết kế để giúp người ta hiểu nhau, chứ chưa được kiểm chứng như một công cụ dự đoán ai sẽ làm tốt công việc. Dùng nó để loại ứng viên là dùng sai mục đích, và ở nhiều nước còn là rủi ro pháp lý.

Đọc kết quả DISC của bạn

Bài DISC trên Thấu Mình có 24 câu, mất khoảng năm phút, và kết quả được tính ngay trên máy bạn. Khi đọc kết quả, hãy nhớ lại người đàn ông đứng ở tòa án năm 1923. Công cụ của ông có ý tưởng hay nhưng chưa đủ vững để quyết định số phận một con người. DISC cũng vậy: nó rất tốt để bắt đầu một cuộc trò chuyện về cách bạn làm việc, và không đủ tốt để kết thúc cuộc trò chuyện ấy.